Universele leesomgevingen, handig maar geen wonderoplossing
Geplaatst op 1 oktober 2026Lezen gebeurt vandaag op heel uiteenlopende platformen, zowel op papier als digitaal. Ook de inhoud kan heel sterk variëren: mails, webpagina’s, Word-documenten, pdf’s, nieuwsartikels, brieven, reclame
Voor mensen met leesproblemen, slechtziendheid of mensen die nood hebben aan meer visuele rust, kunnen universele leesomgevingen een belangrijke ondersteuning bieden op de verschillende digitale platformen. Ze maken tekst groter, rustiger, beter contrasterend en bieden vaak ook de mogelijkheid om tekst te laten voorlezen. De vraag is alleen: hoe universeel zijn die oplossingen echt?
Apple: veel potentieel met de Toegankelijkheidslezer
Met de update naar iOS 26, iPadOS 26 en macOS 26 introduceerde Apple een nieuwe functie: de Toegankelijkheidslezer. Een systeembrede leesmodus die tekst uit verschillende apps leesbaarder en beluisterbaar moet maken. Dat is een uitbreiding ten opzichte van de klassieke Reader-functie in Safari, die enkel binnen de browser werkt.
De Toegankelijkheidslezer kan, na instellen, geactiveerd worden op drie manieren: via het bedieningspaneel, via driemaal drukken op de activeringsknop of via de actieknop, als die aanwezig is. Bediening via een spraakcommando is niet mogelijk. De functie draait als aparte app en wordt dus afgesloten via de appkiezer.
Visueel biedt de Toegankelijkheidslezer veel instellingen. Je vertrekt van een gekozen thema waarbij je dan een aantal parameters kunt instellen zoals kleur, lettertype, regelafstand, woordafstand, tekenafstand en hyperlinkweergave. Ook bij de instellingen rond lezen zijn er een aantal opties. Zo kun je de spreeksnelheid instellen en automatische taaldetectie activeren. Navigeren kan per tien seconden. Daarnaast is het ook mogelijk om de visuele markering van de tekst in te stellen.
Bijna een jaar na de lancering blijven we echter een beetje op onze honger zitten omdat de compatibiliteit voorlopig te beperkt is. De functie werkt in de standaard Apple-apps Notities, Voorvertoning en Bestanden maar bijvoorbeeld niet in de Mail-app. Externe apps zoals Gmail, Word en sommige nieuwsapps werken dan weer wel.
Conclusie: de Toegankelijkheidslezer is veelbelovend, maar werkt nog niet breed genoeg.
Android: Leesmodus met duidelijke basisfuncties
Op Android kun je gebruik maken van de app Leesmodus. Dat is geen functie die standaard beschikbaar is, maar die je als aparte app installeert vanuit de Google Play Store. De Leesmodus kan geactiveerd worden via het bedieningspaneel. Afsluiten doe je met een veegbeweging vanaf de pijl naar beneden.
De visuele instellingen zijn beperkter dan bij Apple. Gebruikers kunnen kiezen uit verschillende weergavemodi en lettergroottes, zes lettertypes en vier opties voor de regelafstand. De lettergrootte kan aangepast worden op drie manieren: via pinchen, via een knop op het scherm of via het instellingenmenu.
Bij het voorlezen ondersteunt Android automatische taaldetectie, onder meer voor Nederlands en Engels. Extra stemmen kunnen gedownload worden. Navigeren kan via knoppen onderaan het scherm of door de vinger op het scherm te plaatsen. Ook afspelen op de achtergrond is mogelijk.
Er zijn echter verschillen met de visuele instellingen van de Toegankelijkheidslezer van Apple: woordafstand en tekenafstand kunnen niet aangepast worden, vetgedrukte tekst werkt niet op alle Android-toestellen zoals verwacht en markering tijdens het voorlezen is standaard niet actief. De kleur van die markering is bovendien niet aanpasbaar.
De Leesmodus werkt onder andere in Gmail, CloudLibrary-Vivlio (eBooks) en op webpagina’s met voldoende doorlopende tekst. Nieuwsapps werken vaak beter via de browser dan via de app zelf.
De Leesmodus moet je dus apart installeren en beschikt over iets minder visuele instellingen maar is voor de rest zeker een waardige tegenhanger van de Toegankelijkheidslezer van Apple.
Even een parallel maken met het Apple-platform, waar we naast de Toegankelijkheidslezer al enkele jaren gebruik kunnen maken van de Reader in Safari. In de Reader wordt een webpagina zo opgemaakt dat alleen de relevante tekst en afbeeldingen zichtbaar zijn. Chrome biedt via de Leesmodus ook een mogelijkheid om op een vereenvoudigde manier webpagina’s te lezen. Die kan geactiveerd worden via Instellingen>Toegankelijkheid. Indien beschikbaar, verschijnt de optie om de Leesmodus te tonen.
De mogelijkheden zijn beperkt tot het vergroten van de tekst, de keuze uit drie lettertypes en drie weergaves (donker, licht en sepia). Er is ook geen voorleesfunctie beschikbaar, wat wel het geval is bij de Reader in Safari.
Het is een beetje verwarrend dat zowel de aparte app als de functie binnen Chrome dezelfde naam dragen.
Windows: geen echte universele lezer
Op Windows is er geen vergelijkbare universele leesomgeving te vinden. Binnen Windows kunnen we enkel een versnippering van instellingen vinden om tot gelijkaardige resultaten te komen. Zo heb je heel wat toegankelijkheidsopties om thema, tekstgrootte, markeringen in te stellen.
Om meer comfort te krijgen bij het lezen van tekst, kun je wel gebruik maken van de insluitende lezers in Office, Outlook, Edge en Chrome.
In Outlook start je de Insluitende lezer via Bericht>Insluitend>Insluitende lezer. In Word gaat dat via Beeld>Insluitende lezer. In Microsoft Edge kun je F9 gebruiken om de insluitende lezer te starten en Ctrl+Shift+U om hardop voorlezen te starten. Chrome heeft Alt+Shift+R voor de leesmodus. Al die leesfuncties kun je afsluiten met de Escape-toets.
De universele leesomgeving is wel al jarenlang ingebed in de specifieke vergrotingssoftware voor blinden en slechtzienden voor Windows zoals ZoomText en Supernova.
ZoomText DocReader
Hierbij wordt tekst weergegeven in een apart, eenvoudig venster. Gebruikers kunnen kleuren, vergroting, focusweergave en lay-out aanpassen. Er is ook een lichtkrantweergave met tekst op een doorlopende regel. Activeren kan met de sneltoets Caps Lock+Alt+T, via het bedieningspaneel of met het commando “Hey Zoomy, start tekstweergave”.
SuperNova Doc Lezer
Ook Supernova Doc Lezer toont tekst in een apart venster en biedt instellingen voor lettertype, lettergrootte, achtergrond, voorgrond en accentuering. Deze functie wordt gestart met Caps Lock+Num Plus en afgesloten met Escape.
Tot slot
Universele leesomgevingen bieden duidelijke kansen, maar ze zijn nog geen oplossing voor elke situatie. Apple’s Toegankelijkheidslezer toont veel potentieel, maar de compatibiliteit met apps blijft beperkt. Android biedt een praktische Leesmodus, maar met minder instelmogelijkheden. Windows heeft vooral losse oplossingen tenzij je gebruik maakt van een vergrotingsprogramma zoals ZoomText of Supernova.
Daarom blijft maatwerk noodzakelijk. Per cliënt moet bekeken worden: wat wil iemand lezen, op welke manier (papier of digitaal), in welke app, op welk toestel, en is lezen zelf belangrijk of volstaat luisteren? Pas daarna kun je testen of een Leesmodus, Toegankelijkheidslezer, Insluitende lezer of andere oplossing echt aansluit bij de hulpvraag.