Jaws, snel aan de slag

Femke Cobben, Koninklijke Visio

Het programma JAWS (voluit: Job Access With Speech) is een uitgebreide commerciële schermlezer die speciaal is ontwikkeld voor slechtziende of blinde mensen die niet meer visueel kunnen of willen werken.

Met Jaws kun je digitale informatie op een Windows computer tot je nemen via spraakuitvoer, eventueel in combinatie met een brailleleesregel. Het programma is bedoeld om de computer met het toetsenbord te bedienen zonder te hoeven kijken. Door sneltoetsen te gebruiken kun je efficiënt door het scherm navigeren. Jaws biedt geen visuele aanpassingen.

In deze handleiding leggen we uit hoe je Jaws installeert en met het toetsenbord gebruikt, zodat je snel aan de slag kunt. Alle beschreven menu’s en opties zijn ook met de muis te gebruiken.

Opmerking: Ben je nog aan het zoeken naar het computerhulpmiddel dat het beste bij jou past?

Lees dan het artikel: Een aanpassing voor de pc, welke moet ik nemen?

Kan ik Jaws gratis uitproberen?

Jaws is commwerciële betaalde software maar er is een gratis demoversie van Jaws beschikbaar. Je kunt dan Jaws 45 dagen uitproberen met alle functionaliteiten.

Een demoversie van Jaws downloaden en installeren

Er is een manier om Jaws als demoversie te krijgen.

1. Via leverancier Optelec kun je na het invullen van een formulier een demolink krijgen. Dat kan via de website: Demo aanvragen software - Optelec Nederland

2. Je kunt met de TAB door het formulier navigeren. Vul de invoervelden in. Wanneer je een keuzerondje moet activeren, dan kan dit met de SPATIEBALK.

3. Navigeer met TAB naar de knop VERSTUREN en druk ENTER om te activeren.

Jaws handmatig starten

Druk CTRL + ALT + J om Jaws te starten.

Let op: deze sneltoets moet tijdens installatie van Jaws worden aangezet. Om dit achteraf alsnog te doen, of om de sneltoets te wijzigen neem je de volgende stappen:

1. Ga naar bureaublad met WINDOWS + D.

2. Druk op de J totdat je Jaws hoort of gebruik de pijltoetsen om het programma te selecteren.

3. Druk ALT + ENTER om de eigenschappen van de snelkoppeling te starten.

4. Navigeer met TAB naar de optie sneltoets.

5. Druk de gewenste sneltoets in, bijvoorbeeld: CTRL + ALT + J.

6. Navigeer met TAB naar de knop Toepassen.

7. Druk Enter om de instelling op te slaan. Je kunt nu Jaws starten met de ingestelde sneltoets.

Jaws stoppen

Dit kan op twee manieren.

Afsluiten via het Jaws menu.

1. Start Jaws menu met INSERT + J.

2. Ga met PIJL OMLAAG naar afsluiten.

3. Druk ENTER.

4. Er ontstaat een Pop-Up venster met de vraag of je zeker weet dat je het programma gaat afsluiten. Navigeer naar OK of ANNULEREN met TAB.

Afsluiten met Sneltoets

1. Stop Jaws met INSERT + F4. Dit werkt alleen als het Jaws menu het actieve venster. Is dit niet het gevalm dan kun je met ALT + TAB het actieve venster wisselen.

2. Er verschijnt een Pop-Up venster met de vraag of je zeker weet dat je het programma wil afsluiten. Navigeer naar OK of ANNULEREN met TAB.

3. Druk ENTER om te bevestigen.

Jaws Automatisch starten

Je kunt Jaws zo instellen dat het automatisch start wanneer je de computer opstart.

1. Open het Jaws menu met INSERT + J.

2. Het eerste onderdeel van dit menu, “Opties”, wordt geselecteerd. Bevestig dit onderdeel met ENTER.

3. Je hoort nu het eerste onderdeel, “Algemeen”, van de lijst “Opties”. Bevestig dit onderdeel met ENTER.

4. Navigeer nu met TAB naar de Knop Automatisch Starten.

5. Bevestig dit onderdeel met ENTER.

6. Je krijgt nu twee keuze onderdelen die je aan-/uit kunt zetten door met TAB te navigeren en met de SPATIEBALK de keuze aan/uit te zetten. De keuzes zijn:

   • Jaws starten bij het aanmeldscherm.

     • Jaws voor alle gebruikers na aanmelden starten.

7. Wanneer de gewenste keuzes zijn aangezet, navigeer met TAB naar OK.

8. Druk ENTER om dit te bevestigen.

9. Druk ten slotte op ESC om het nog openstaande venster te sluiten.

JAWS Contextmenu

Het contextmenu van JAWS is een apart menu dat je opent met de toetscombinatie Insert + J. Dit menu biedt toegang tot de belangrijkste functies en instellingen van JAWS.

Navigatie

Je kunt door het menu navigeren met de PIJLTOETSEN en een optie selecteren met Enter. Sommige submenu’s kun je openen met de PIJL RECHTS of door een sneltoets te gebruiken (bijv. O voor Opties).

Hieronder wordt kort toegelicht wat je in het contextmenu zoal kunt vinden:

• Opties: De belangrijkste instellingen die je hier vindt zijn algemene instellingen, Braille instellingen, Steminstellingen en de optie Afsluiten. Daarnaast vind je er aanvullende, minder vaak gebruikte instellingen voor specifieke toepassingen. Ook kun je JAWS vanuit dit menu terugzetten naar de fabrieksinstellingen.

  • Hulpprogramma’s: In dit submenu vind je een verzameling aan instellingen die je helpen om JAWS aan te passen, te gebruiken en te optimaliseren. De belangrijkste instellingen kun je vinden bij het instellingencentrum. Hier gaan we later in het artikel nog verder op in. Er zijn een paar andere instellingen die apart worden toegelicht. Hier kun je ook met de sneltoets INSERT + F2 komen.

    • Taal: in dit submenu gaat het over de taalinstellingen van het programma Jaws.

    • Help: In dit submenu krijg je toegang tot de JAWS Help-bestanden, bruikbare sneltoetsen en documentatie. De belangrijkste instellingen zullen we later in het artikelen toelichten.

    • Over: Hier vind je de versie-informatie, Licentiegegevens, Serienummer en activatiestatus van Jaws.

    • Afsluiten: via deze weg, heb je de mogelijkheid om Jaws af te sluiten.

Jaws instellingen maken en bewaren

Veel gebruikte instellingen vind je bij het instellingencentrum. Je vindt er onder andere de Spraak-, Interpunctie-, Braille- en Toetsenbordinstellingen. Het instellingencentrum kun je openen op twee manieren.

Met een sneltoets:

Om het instellingencentrum te starten kun je sneltoets INSERT + 6 gebruiken.

Via het Jaws context menu.

Om het instellingencentrum te starten kun je de volgende stappen nemen:

1. Start Jaws Context menu met INSERT + J.

   1. Navigeer met PIJL OMLAAG naar Hulpprogramma’s.

      1. Druk ENTER om te bevestigen.

         1. Navigeer met PIJL OMLAAG naar Instellingencentrum

         2. Druk ENTER om te bevestigen.

Navigeren door Instellingencentrum

1. Je kunt door de instellingen navigeren met de PIJLTOETSEN OMHOOG en OMLAAG.

   1. Wanneer een instellingen meerdere categorieën heeft, kun je deze openen en sluiten met de PIJL LINKS en RECHTS.

      1. Wanneer je een instelling gekozen hebt, dan kun je met de SPATIE een gewenste keuze maken tussen de keuze-elementen.

Opslaan van instellingen

1. Je kunt de door jouw gemaakte instellingen laten opslaan door bij het instellingencentrum naar de knop Toepassen te navigeren met TAB. Druk ENTER om te bevestigen.

Laptop of Desktop Toetsenbord instellen in Jaws

Jaws kent toetscombinaties voor desktop of laptop toetsindeling die van elkaar kunnen verschillen.

1. Open het Jaws menu met INSERT + J.

2. Het eerste onderdeel van dit menu, “Opties”, wordt geselecteerd. Bevestig dit onderdeel met ENTER.

3. Je hoort nu het eerste onderdeel, “Algemeen”, van de lijst “Opties”. Bevestig dit onderdeel met ENTER.

4. Navigeer nu met TAB naar Toetsenbordindeling.

5. Maak een keuze met de PIJL OMLAAG.

6. Bevestig dit onderdeel met ENTER.

Jaws – Toets instellen.

De Jaws -toets is een speciale toets die je gebruikt in combinatie met andere toetsen om JAWS-commando’s uit te voeren.

Je kunt kiezen uit de volgende toetsen die als Jaws-toets dienen: INSERT, SCROLL LOCK of CAPSLOCK.

De meest gebruikte optie is de INSERT Toets. Deze gebruiken we daarom gedurende het artikel.

Jaws Toets instellen:

1. Ga naar instellingencentrum met INSERT + 6.

2. Navigeer met de PIJL OMLAAG naar Toetsenbord of druk op de T totdat je toetsenbord hoort.

3. Open submenu met PIJL RECHTS.

4. Navigeer met PIJL OMLAAG naar Algemeen.

5. Open submenu met PIJL RECHTS.

6. Navigeer met PIJL PMLAAG naar Jaws-toets voor Desktopindeling.

7. Kies de gewenste optie met SPATIE.

8. Druk ENTER om te bevestigen.

Teksten laten voorlezen en pauzeren in Jaws

Binnen Jaws kun je verschillende onderdelen van het scherm laten voorlezen. Er zijn veel sneltoetsen om dit voor elkaar te krijgen. Hieronder een greep uit de meest gebruikte sneltoetsen:

Spraak tijdelijk pauzeren

Je kunt de spraak pauzeren door op CTRL te drukken.

Snel de voorleesfunctie aan- of uitzetten

Binnen Jaws kun je de spraak in- en uitschakelen. Dit doe je me de sneltoets: INSERT + Spatiebalk, gevolgd door S.

Een andere stem kiezen

Voor Nederlandse stemmen kun je binnen Jaws kiezen uit Claire, Ellen en Xander.

1. Ga naar het Jaws Context menu met INSERT + J

2. Het eerste onderdeel van dit menu, “Opties”, wordt geselecteerd. Bevestig dit onderdeel met ENTER.

3. Je hoort nu het eerste onderdeel, “Algemeen”, van de lijst. Ga vervolgens met Pijl OMLAAG naar Stemmen.

4. Je hoort nu het eerste onderdeel van dit submenu, “Stem Aanpassen”. Bevestig dit onderdeel met ENTER.

5. Navigeer nu naar Stem Persoon met TAB.

6. Navigeer naar de knop Toepassen met TAB. Bevestig met ENTER.

7. Navigeer terug met SHIFT + TAB naar de Knop OK.

8. Bevestig met ENTER.

Stemsnelheid van de stem aanpassen in Jaws

Stemvolume aanpassen in JAWS

Dit kan via de Jaws gelaagde opdrachtmodus. Dit is een speciale modus waarmee je snel toegang krijgt tot een reeks JAWS functies zonder door menu’s te hoeven navigeren.

Om het volume aan te passen, neem je de volgende stappen:

1. Druk op Insert + Spatie (dit activeert de JAWS gelaagde toets).

2. Druk vervolgens op V (voor volume).

3. Druk daarna op S (voor systeemvolume).

4. Gebruik de pijltoetsen rechts en/ of links om het volume te verhogen of te verlagen.

5. Druk op Escape om af te sluiten en terug te keren

Getypte tekens en woorden terug horen

Met de toetsenbordecho kun je binnen Jaws laten uitspreken wat je typt. Je kunt kiezen om alleen de losse tekens te horen, enkel de woorden of beide.

Toetsenbordecho instellen

1. Open het instellingencentrum met INSERT + 6.

2. Ga naar de optie Gebruiker met PIJL OMLAAG.

3. Druk PIJL RECHTS om het Submenu te openen

4. Ga met PIJL OMLAAG naar Toetsecho

5. Maak met de SPATIE de gewenste keuze. Je hebt keuze uit: Uit, Tekens, Woorden, Tekens en Woorden.

6. Druk op ENTER om te bevestigen

De sneltoets voor toetsecho is INSERT en 2. Druk deze een aantal keren in om te schakelen tussen de opties.

Tekst onder de muis laten voorlezen

De muisecho laat automatisch tekst voorlezen die je aanwijst met de muis.

Muisecho aanzetten

1. Open het instellingencentrum met INSERT + 6.

2. Ga naar de optie Muisecho met PIJL OMLAAG of door op de M te drukken totdat je bij muisecho komt.

3. Druk PIJL RECHTS om het Submenu te openen

4. Ga naar de optie Muisecho Inschakelen met PIJL OMLAAG. Zet deze optie aan met SPATIE.

5. Wanneer je nog meer wilt instellen wat betreft de muisecho, dan kun je PIJL OMLAAG navigeren naar de gewenste instelling. Met SPATIE kun je de gewenste optie Kiezen.

6. Druk op ENTER om op te slaan en het geopende menu te sluiten

Het informatieniveau aanpassen

Het informatieniveau bepaalt hoeveel details Jaws uitspreekt terwijl je door applicaties navigeert. Je kunt dit aanpassen via het menu of met een sneltoets.

Informatieniveau instellen

1. Open het instellingencentrum met INSERT + 6.

2. Ga naar de optie Spraakniveau met PIJL OMLAAG.

3. Druk PIJL RECHTS om het Submenu te openen

4. Ga naar de optie Informatieniveau met PIJL OMLAAG.

5. Kies de gewenste optie met SPATIE.

6. Druk op ENTER om op te slaan en het venster te sluiten

Jaws en Internet

Jaws werkt het meest optimaal met de webbrowsers Microsoft Edge, Google Chrome en Mozilla Firefox.

Algemene stappen om te werken op het internet met Jaws

1. Open een gewenste webbrowser. De gekozen startpagina wordt geopend.

2. Ga met Alt+D naar de adresbalk en typ het adres in van de gewenste pagina of typ een zoekterm in. Druk ENTER om naar deze pagina te gaan.

3. De pagina zal verschijnen en JAWS gaat melden hoeveel frames, links, koppen en formulieren op de pagina voorkomen, waarna de inhoud van het scherm zal worden voorgelezen.

4. Om door de pagina te navigeren kun je de standaard leescommando’s van JAWS gebruiken. Ook kun je TAB gebruiken om door de links van de pagina te navigeren. Met de PIJLtoetsen kun je de tussenliggende tekst laten voorlezen. Een link kun je met ENTER openen. Jaws spreekt uit wanneer een onderdeel een Link is.

Werken met eenvoudige commando’s op het internet.

JAWS beschikt over eenvoudige commando’s om binnen een webpagina te navigeren, die relatief eenvoudig onthouden kunnen worden.

U kunt één enkele letter intypen om direct naar een element te navigeren.

Combineer de letters met Shift om naar het vorige element van hetzelfde type te gaan.

De belangrijkste Letters zijn:

Voor een volledige lijst met commando’s verwijzen wij je naar het hoofdstuk “Sneltoetsen opzoeken binnen Jaws Help Menu”.

Werken met Lijsten op het internet.

Binnen het internet kun je verschillende lijsten oproepen zodat je sneller kunt navigeren door de verschillende onderdelen. Veel gebruikte lijsten zijn de Koppenlijst, Linklijst en de lijst met Formuliervelden.

Sneltoetsen oproepen Lijsten

Veel gebruikte sneltoetsen zijn:

Gebruikmaken van lijsten

1. Druk de sneltoets van de gewenste lijst, bijvoorbeeld de koppenlijst

2. Ga met de PIJL OMLAAG naar de gewenste Kop.

3. Druk Enter om focus op deze kop te zetten. Vanaf hier kun je weer de leescommando’s van Jaws gebruiken.

Voor een volledige lijst met commando’s verwijzen wij je naar het hoofdstuk “Sneltoetsen opzoeken binnen Jaws Help Menu”.

Helpfunctie Surfen op het internet met Jaws

1. Ga naar Jaws Context menu met INSERT + J.

2. Navigeer naar Help met PIJL OMLAAG. Druk ENTER om te bevestigen.

3. Navigeer naar Jaws Helponderwerpen met PIJL OMLAAG. Druk ENTER om te bevestigen.

4. Navigeer naar Surfen op het Internet met PIJL OMLAAG.

5. Druk op ENTER om dit onderdeel te openen

6. Druk F6 om naar de informatie gaan en lees de informatie met PIJL OMLAAG.

7. Wanneer je een link tegenkomt, dan kun je deze openen met ENTER.

8. Sluit het venster met ALT en F4

Help bij Jaws

Binnen Jaws Bestaan verschillende Helpfuncties. Hieronder worden de meest belangrijke functies uitgelicht.

Jaws commando’s zoeken

1. Druk INSERT + SPATIEBALK gevolgd door J

2. Typ een onderwerp wat je zoekt, bijvoorbeeld stemsnelheid. Druk ENTER om te bevestigen

3. Navigeer met de PIJL OMLAAG of TAB om de resultaten te beluisteren. Wanneer je werkt met de TAB toets krijg je minder uitleg over de functie waarop je hebt gezocht. De sneltoets wordt wel benoemd.

Jaws help bij toepassingen

Hier kun je informatie vinden over verschillende onderdelen van Jaws binnen gebruikte toepassingen. Om hier gebruik van te maken, neem je de volgende stappen:

1. Ga hiervoor naar Jaws Context menu met INSERT+F1 tweemaal snel

2. Navigeer naar gewenst onderwerp met PIJL OMLAAG en druk ENTER om het onderdeel te openen.

3. Druk F6 om naar de informatie te gaan en lees de informatie met PIJL OMLAAG.

4. Wanneer je een link tegenkomt, dan kun je deze openen met ENTER.

5. Wanneer je klaar bent, dan kun je weer met F6 terugkomen in de lijst met help onderwerpen. Je kunt dan met de PIJL OMHOOG of OMLAAG naar een nieuw onderwerp gaan.

6. Druk op ALT en F4 om het hulpprogramma te sluiten.

Sneltoetsen opzoeken binnen Jaws Help Menu

Binnen het Jaws Help Menu kunnen ook sneltoetsen worden opgezocht.

1. Ga naar Jaws menu met INSERT + J

2. Ga met PIJL OMLAAG naar Help. Druk ENTER.

3. Ga met PIJL OMLAAG naar Sneltoetsen. Druk ENTER.

4. Ga met F6 naar rechterkolom

5. Ga met TAB naar Jaws Sneltoetsen. Druk ENTER.

6. Ga met PIJLTOETSEN en TAB naar het gewenste onderdeel. Druk ENTER

Bonus voor gevorderden binnen Jaws

Cursors en muis

Binnen JAWS zijn er verschillende cursors die elk een specifieke functie hebben bij het navigeren en lezen van informatie.

Wil je meer weten over deze verschillende cursors, lees dan het artikel: Navigeren met de zeven Jaws-cursors

Belangrijkste Sneltoetsen cursors Jaws

Spraakassistent

De Spraakassistent maakt het mogelijk om Jaws deels met je stem te bedienen. Zeg bijvoorbeeld: “Sharky, Instellingen” of “Hey Zoomy, Hoe laat is het?”. De assistent voert de opdrachten direct uit, zodat je minder afhankelijk bent van sneltoetsen of muisbediening.

• Activeren: zeg “Hey Sharky” of “Sharky” (afhankelijk van de instellingen)

• Geef een gewenst commando

Spraakassistent instellen

1. Druk op INSERT + J voor het Jaws menu

   1. Druk op PIJL OMLAAG tot Hulpprogramma’s en druk ENTER

   2. Druk op PIJL OMLAAG tot Spraakassistent en druk ENTER

   3. Druk op PIJL OMLAAG tot Instellingen en druk ENTER

   4. Er verschijnt een menu die je met TAB en de pijltoetsen kunt doorlopen.

   5. Nadat je alles hebt ingesteld ga je met TAB naar de OK knop. Druk ENTER om de instellingen op te slaan en het venster te sluiten.

Wil je meer weten over de spraakassistent, ga dan naar Jaws Help bij Toepassingen met INSERT + F1 twee keer snel.

Hoe kan ik in Jaws een Braille leesregel aansluiten en instellingen aanpassen?

Braille leesregel toevoegen

1. Open het Jaws menu met INSERT + J.

2. Het eerste onderdeel van dit menu, “Opties”, wordt geselecteerd. Bevestig dit onderdeel met ENTER.

3. Je hoort nu het eerste onderdeel, “Algemeen”, van de lijst “Opties”. Navigeer met PIJL OMLAAG naar de optie “Braille”. Bevestig dit onderdeel met ENTER

4. Navigeer met TAB naar Braille Leesregel Toevoegen.

5. Navigeer met PIJL OMLAAG naar de gewenste braille leesregel. Druk ENTER om te bevestigen

6. Navigeer met TAB door het volgende venster. Druk ENTER wanneer de instellingen kloppen.

7. Druk nogmaals ENTER om de instelling te voltooien.

Braille instellingen maken

Wanneer je met een braille leesregel werkt, dan kun je verschillende braille instellingen maken. Zo kun je bijvoorbeeld instellen of je 6- of 8-puntsbraille wilt gebruiken. Ook kun je een braille- en tekstmonitor aanzetten. Er wordt op het scherm getoond wat er op de braille leesregel staat. Dit is bijvoorbeeld handig voor begeleiders, die willen zien wat een gebruiker leest op de brailleleesregel.

Braille instellingen maak je in het instellingencentrum menu:

1. Ga naar instellingencentrum met INSERT + 6.

   1. Ga met de PIJL OMLAAG naar Braille of naar Braille- en Tekstmonitor.

   2. Klap eventueel een submenu uit met PIJL RECHTS.

   3. Maak de gewenste keuze met SPATIE.

   4. Druk ENTER om te bevestigen.

OCR Functies

OCR-functies in Jaws maken het mogelijk om tekst te herkennen en uit te lezen van afbeeldingen, gescande documenten of ontoegankelijke vensters. Dit is vooral handig wanneer tekst niet direct toegankelijk is om te lezen. Je kunt hiervoor gebruik maken van de onderstaande sneltoetsen.

Tabellen

JAWS biedt ondersteuning voor het lezen van tabellen, zowel op websites als in documenten. Hier zijn de belangrijkste sneltoetsen om efficiënt met tabellen te werken

Plaatsmarkeringen

In Jaws zijn plaatsmarkeringen een handige functie waarmee je specifieke locaties op een webpagina of document kunt opslaan om er later snel naar terug te keren. Dit is vooral nuttig bij lange of complexe pagina’s die je vaak bezoekt.

Hoe nu verder met Jaws?

Gefeliciteerd, je hebt de basis van Jaws onder de knie!

Een overzicht van de meest gebruikte sneltoetsen kun je terecht op het Visio Kennisportaal:

Jaws, veel gebruikte sneltoetsen

Meer informatie, een uitgebreide Jaws handleiding en sneltoetsen vind je bijvoorbeeld op de website van Optelec:

JAWS Spraak- en Braille software - Optelec Nederland

De snelstartgids is een uitgebreide handleiding; hierin vind je ook een uitgebreid overzicht van sneltoetsen op pagina 19-47.

Heb je nog vragen?

Mail naar kennisportaal@visio.org, of bel 088 585 56 66.

Meer artikelen, video’s en podcasts vind je op kennisportaal.visio.org

Koninklijke Visio

expertisecentrum voor slechtziende en blinde mensen

www.visio.org